معنی جمهوری اسلامی چیست؟ | تعریف جامع و ابعاد آن

جمهوری اسلامی، نوعی از حکومت است که تلاش می کند بین حاکمیت مردم (جمهوریت) و اجرای قوانین اسلامی (اسلامیت) یک تعادل برقرار کند. این یعنی قرار است هم مردم در سرنوشت خودشون نقش داشته باشند و هم قوانین بر اساس آموزه های دین اسلام پیاده سازی بشه. اما خب، همین تعریف ساده، توی عمل خیلی پیچیدگی ها و تفاوت های زیادی داره که بسته به کشور و فرهنگش، شکل های مختلفی به خودش گرفته.

در واقع، وقتی اسم جمهوری اسلامی میاد، ممکنه ذهن هر کدوم از ما به سمت یک کشور یا تجربه ای خاص بره. اما آیا همه جمهوری های اسلامی دنیا شبیه به هم هستند؟ یا هر کدوم مسیر خودشون رو رفتن؟ توی این مقاله می خوایم ببینیم این سیستم حکومتی از کجا اومده، چه مبانی فکری پشتش هست و توی دنیا چطور پیاده شده. مخصوصاً به ایران نگاه دقیق تری می اندازیم تا ابعاد مختلف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی اون رو با هم بررسی کنیم. هدف اینه که با یک نگاه جامع و دوستانه، این مفهوم رو خوب بشکافیم و ببینیم چه نقاط قوت و ضعفی داره و چه چالش هایی رو از سر گذرونده یا در پیش رو داره.

مبانی نظری و تاریخی جمهوری اسلامی

برای اینکه بفهمیم جمهوری اسلامی اصلاً از کجا پیدا شد، باید یه کوچولو به عقب برگردیم و ببینیم ریشه های فکری این نوع حکومت چی بوده. واقعاً این ایده که هم مردم حرف آخر رو بزنن و هم دین حاکم باشه، چطور شکل گرفت؟

دیدگاه های فقهی و سیاسی

از اونجایی که دین اسلام، نگاه جامع و کاملی به ابعاد زندگی انسان داره، طبیعیه که اندیشمندان مسلمان درباره شکل حکومت و اداره جامعه هم نظرات مختلفی داشته باشن. اما درباره جمهوری اسلامی و تلفیق جمهوریت و اسلامیت، در ایران، امام خمینی و مرتضی مطهری نقش کلیدی ایفا کردند.

امام خمینی، بنیان گذار جمهوری اسلامی ایران، معتقد بود که حکومت باید بر اساس موازین اسلام باشه و فقیه جامع الشرایط (یعنی کسی که هم فقیه بزرگیه و هم صلاحیت های لازم برای رهبری رو داره) باید در رأس این حکومت قرار بگیره. از طرفی، ایشون بر نقش مردم و رای اون ها هم تاکید داشتند. اینجاست که مفهوم «ولایت فقیه» وارد میشه؛ سیستمی که رهبری یک فقیه رو تضمین می کنه، اما در عین حال، مشروعیت خودش رو از رای و مشارکت مردم هم می گیره.

شهید مرتضی مطهری هم از جمله متفکرانی بود که روی سازگاری اسلام و جمهوریت خیلی کار کرد. ایشون می گفت دموکراسی به معنی بی بندوباری و پذیرش هر ایدئولوژی نیست؛ بلکه یعنی مردم خواست خودشون رو در چارچوب مکتبی که قبول دارن، پیاده کنن. توی جمهوری اسلامی هم، این مکتب، اسلامه. از همین جاست که اصطلاح مردم سالاری دینی به عنوان یک تفسیر خاص از جمهوری اسلامی مطرح شد؛ یعنی حکومت دینی که مردم سالار هم هست و نقش مردم رو در تعیین سرنوشت خودشون به رسمیت می شناسه.

سابقه تاریخی کاربرد این اصطلاح

شاید فکر کنید جمهوری اسلامی فقط بعد از انقلاب ایران مطرح شد، اما جالبه بدونید این اصطلاح، قبل از ایران هم در تاریخ سیاسی دنیا سابقه داشته. مثلاً، برخی تاریخ نگاران می گن اولین جایی که این عنوان به کار رفته، مربوط به «جمهوری اسلامی ترکستان شرقی» در دهه ۱۹۳۰ میلادی در منطقه ای در غرب چین بوده که البته عمر کوتاهی داشته. بعد از اون، کشورهای دیگه ای مثل پاکستان و موریتانی هم این عنوان رو برای خودشون انتخاب کردند.

جمهوری های اسلامی در جهان: نمونه های عملی

حالا که با مبانی فکری جمهوری اسلامی آشنا شدیم، بیایید یه نگاهی به دنیا بندازیم و ببینیم این مفهوم توی عمل چطور پیاده شده. چند تا کشور توی دنیا خودشون رو جمهوری اسلامی می نامند، اما هر کدوم راه و روش خودشون رو دارن.

جمهوری اسلامی ایران: مطالعه موردی جامع

بدون شک، وقتی اسم جمهوری اسلامی میاد، اولین چیزی که به ذهن ما ایرانی ها خطور می کنه، کشور خودمونه. جمهوری اسلامی ایران، خاص ترین و شاید پیچیده ترین نمونه از این نوع حکومت در جهانه که از سال ۱۳۵۷ تا حالا راه پر فراز و نشیبی رو طی کرده.

شکل گیری و همه پرسی

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، نیاز به یک نظام حکومتی جدید بود. امام خمینی عنوان جمهوری اسلامی رو مطرح کردند. خیلی ها فکر می کردن شاید باید اسم دیگه ای مثل جمهوری تنها یا حکومت اسلامی گذاشت، اما تاکید امام بر ترکیب این دو بود. ایشون بارها گفتن: «جمهوری اسلامی؛ نه یک کلمه زیاد، نه یک کلمه کم.»

در ۱۲ فروردین ۱۳۵۸، یک همه پرسی بزرگ برگزار شد که مردم ایران به پای صندوق های رای رفتند تا به جمهوری اسلامی، آری یا نه؟ پاسخ بدن. نتیجه این همه پرسی تاریخی، رای قاطع ۹۸.۲ درصدی به جمهوری اسلامی بود. این رای، مهر تاییدی بود بر خواست مردم برای داشتن حکومتی که هم از جنبه جمهوریت مشروعیت مردمی داشته باشه و هم از جنبه اسلامیت، پایبند به قوانین و ارزش های اسلامی باشه. بعد از اون، مجلس خبرگان قانون اساسی تشکیل شد و قانون اساسی فعلی که شامل اصل ولایت فقیه هست، تصویب شد و باز هم در یک همه پرسی دیگه به تایید مردم رسید. سال ۱۳۶۸ هم قانون اساسی بازنگری شد و مثلاً «ولایت فقیه» به «ولایت مطلقه فقیه» تغییر پیدا کرد.

ساختار سیاسی

ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران، واقعاً یک ترکیب منحصر به فرده که از چند نهاد اصلی تشکیل شده. اگه بخوایم ساده بگیم، رهبر شخص اول کشوره و بعد از اون قوای سه گانه داریم.

• ولایت فقیه: بالاترین مقام توی کشور رهبره. رهبر رو مجلس خبرگان رهبری انتخاب می کنه. اختیارات رهبر خیلی گسترده است و تقریباً روی همه بخش های حکومتی نظارت و تاثیر داره. از فرماندهی کل قوا گرفته تا انتخاب روسای برخی نهادهای مهم.
• قوای سه گانه:
  • قوه مجریه: رئیس جمهور، که با رای مستقیم مردم برای چهار سال انتخاب میشه، رئیس قوه مجریه است و مسئولیت اجرای قوانین و اداره کشور رو داره. البته نامزدهای ریاست جمهوری باید توسط شورای نگهبان تأیید صلاحیت بشن.
  • قوه مقننه: این قوه دو بخشه: مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان. مجلس مسئول قانون گذاریه و نماینده هاش با رای مردم انتخاب میشن. اما هر قانونی که مجلس تصویب می کنه، باید به تایید شورای نگهبان برسه تا مطمئن بشن با شرع اسلام و قانون اساسی در تضاد نیست. شورای نگهبان ۱۲ عضو داره که ۶ فقیه رو رهبر انتخاب می کنه و ۶ حقوقدان رو مجلس به پیشنهاد رئیس قوه قضائیه.
  • قوه قضائیه: این قوه مستقل عمل می کنه و مسئول برقراری عدالته. رئیس قوه قضائیه رو رهبر انتخاب می کنه.
• نهادهای نظارتی و تصمیم گیرنده: جدا از قوای سه گانه، چند نهاد دیگه هم هستن که نقش مهمی دارن:
  • شورای نگهبان: همونطور که گفتیم، وظیفه نظارت بر قوانین مصوب مجلس و همینطور تأیید صلاحیت نامزدهای انتخابات رو داره (نظارت استصوابی).
  • مجمع تشخیص مصلحت نظام: وقتی بین مجلس و شورای نگهبان اختلاف پیش میاد، این مجمع وظیفه داره که اختلاف رو حل کنه. همینطور سیاست های کلی نظام رو تدوین می کنه.
  • مجلس خبرگان رهبری: وظیفه اش انتخاب، نظارت و در صورت لزوم، عزل رهبره. البته اعضای اون هم توسط شورای نگهبان تایید صلاحیت میشن.
• نهادهای نظامی و امنیتی: توی ایران، نهادهای نظامی و امنیتی هم نقش پررنگی دارن:
  • سپاه پاسداران انقلاب اسلامی: وظیفه اش پاسداری از انقلاب و دستاوردهای اونه و نیروهای زمینی، هوایی، دریایی، قدس و بسیج رو شامل میشه. فرمانده کل سپاه رو رهبر انتخاب می کنه.
  • ارتش جمهوری اسلامی ایران: وظیفه اصلی ارتش، حفظ استقلال و تمامیت ارضی کشوره.
  • فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران (فراجا): همون نیروی پلیس و مرزبانی کشوره که وظیفه حفظ امنیت داخلی رو داره.

ابعاد اقتصادی

اقتصاد جمهوری اسلامی ایران، از همون ابتدا با شعار نه شرقی، نه غربی و تاکید بر اقتصاد صحیح و عادلانه شروع به کار کرد. قرار بود که اقتصاد کشور مستقل باشه و همه مردم از منافع اون بهره مند بشن. اما خب، توی عمل، چالش های زیادی وجود داشته.

یکی از مهم ترین چالش ها، بحث فساد سیستماتیک، تورم بالا و بیکاریه. تحریم های بین المللی هم روی اقتصاد ایران تاثیر زیادی گذاشته و به اضافه همه این ها، موضوع فرار سرمایه و فرار نخبگان هم مشکلات رو بیشتر کرده. بعضی ها حتی حرف های امام خمینی درباره اینکه «اقتصاد مال خر است» رو به عنوان یک ریشه فکری برای بی توجهی به مسائل اقتصادی یا اولویت دادن به مسائل دیگه، تعبیر می کنن، اگرچه این جمله تفاسیر مختلفی داره.

اقتصاد ایران سه بخش اصلی داره: حاکمیت، دولتی و خصوصی. بخش دولتی و بخش های زیر نظر حاکمیت، سهم بزرگی توی اقتصاد دارن و این مسئله گاهی اوقات باعث شده بخش خصوصی نتونه اونطور که باید و شاید رشد کنه. این ساختارها، در کنار وابستگی به درآمدهای نفتی، آسیب پذیری اقتصاد رو در برابر نوسانات جهانی و تحریم ها بیشتر کرده.

«اقتصاد مال خر است. مردم ما برای اسلام انقلاب کرده اند نه خربزه.» این جمله معروف امام خمینی در سال های اول انقلاب، تفسیرهای متفاوتی از خود به جا گذاشته و نشان از اولویت های فکری خاص در آن دوران بود.

ابعاد فرهنگی و اجتماعی

انقلاب و استقرار جمهوری اسلامی، تغییرات عمیقی توی فرهنگ و جامعه ایران به وجود آورد. تلاش شد که ارزش های اسلامی در تمام ابعاد جامعه، از هنر و ادبیات گرفته تا آموزش و سبک زندگی، حاکم بشه.

• تأثیر بر فرهنگ و هنر: سینما، ادبیات و موسیقی همگی تحت تاثیر سیاست های جدید قرار گرفتند. مواردی مثل سانسور، سیاست های حمایتی از آثار خاص و همینطور محدودیت هایی برای فعالیت های هنری، از جمله این تغییرات بود.
• آزادی های فردی و اجتماعی: در طول این سال ها، بحث آزادی های فردی و اجتماعی، مثل پوشش زنان (حجاب اجباری) یا فعالیت های مدنی، همواره مطرح بوده و با چالش هایی روبرو شده.
• دین داری و دین ناباوری: با اینکه اسلام دین رسمی و غالب ایرانه، اما در سال های اخیر بحث هایی درباره تحولات دین داری و حتی پدیده هایی مثل دین ناباوری در بین نسل جوان، مطرح شده.
• سنن کهن ایرانی: سنت ها و آیین های باستانی ایران، مثل نوروز، گاهی با رویکردهای متفاوتی از سوی حکومت مواجه شده اند.
• آموزش و پرورش: نظام آموزشی ایران هم از همون ابتدا سعی کرده رویکردی اسلامی و ایدئولوژیک داشته باشه. این رویکرد گاهی با انتقاداتی درباره کیفیت آموزش، کمبود معلم و همینطور سانسور در کتاب های درسی روبرو شده.
• مسائل اجتماعی حاد: متاسفانه در سال های اخیر، پدیده هایی مثل کودکان کار، حاشیه نشینی، افزایش آسیب های اجتماعی مثل اعتیاد و خودکشی، از چالش های جدی جامعه ایران محسوب میشن.

سیاست خارجی و منطقه ای

سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، از همون ابتدا بر مبنای اصولی مثل استکبارستیزی و حمایت از مستضعفین شکل گرفت. این اصول باعث شد که ایران روابط متفاوتی با قدرت های جهانی و کشورهای منطقه داشته باشه.

• آمریکاستیزی و اسرائیل ستیزی: این دو رویکرد، از محورهای اصلی سیاست خارجی ایرانه و روی روابط با کشورهای غربی و تحولات منطقه تاثیر زیادی داشته.
• نفوذ منطقه ای: ایران در منطقه نفوذ قابل توجهی داره و از گروه هایی مثل حزب الله لبنان، انصارالله یمن و گروه های فلسطینی حمایت می کنه. این مسئله باعث شده که ایران نقش مهمی توی تحولات سوریه، عراق، لبنان و یمن ایفا کنه. البته این نفوذ منطقه ای، هزینه های اقتصادی و سیاسی زیادی هم برای کشور داشته.
• تحریم ها: بعد از انقلاب و مخصوصاً گروگان گیری سفارت آمریکا، تحریم های گسترده ای علیه ایران اعمال شد. این تحریم ها در طول زمان شدت گرفتن و بارها گسترش پیدا کردن. توافق هسته ای برجام در سال ۱۳۹۴ (۲۰۱۵) بخشی از این تحریم ها رو لغو کرد، اما با خروج آمریکا از اون، دوباره تحریم ها با شدت بیشتری برگشتند.
• گذرنامه ایرانی: متاسفانه اعتبار گذرنامه ایرانی در سال های اخیر کاهش چشمگیری داشته و سفر بدون ویزا به تعداد کمی از کشورها امکان پذیره که این موضوع نشون دهنده جایگاه ایران توی روابط بین الملله.

نقدها و چالش های نظام

جمهوری اسلامی ایران، مثل هر نظام سیاسی دیگه ای، در طول سالیان متمادی با نقدها و چالش های زیادی روبرو بوده. این نقدها از جنبه های مختلف سیاسی، اجتماعی و حقوق بشری مطرح شدن.

• نقض حقوق بشر و سرکوب مخالفان: یکی از جدی ترین انتقادات، مربوط به نقض حقوق بشر، اعدام ها و سرکوب مخالفان بوده. اتفاقاتی مثل «قتل های زنجیره ای» در دهه هفتاد، یا سرکوب اعتراضات مردمی (مثل اعتراضات آبان ۱۳۹۸ و ۱۴۰۱) که منجر به کشته شدن تعداد زیادی از مردم شد، از جمله این موارد هستن. همچنین موضوع «پرواز شماره ۷۵۲ هواپیمایی اوکراین» که با شلیک پدافند سپاه پاسداران سقوط کرد و همه سرنشینانش جان باختند، زخم عمیقی بر پیکر جامعه ایران گذاشت.
• اتهامات تروریسم دولتی: ایران در برخی دادگاه های بین المللی، مثل دادگاه میکونوس، به دست داشتن در ترور مخالفان در خارج از کشور و «تروریسم دولتی» متهم شده. این اتهامات، روی روابط ایران با کشورهای دیگه تاثیر منفی گذاشته.
• کاهش اعتماد عمومی و ناامیدی اجتماعی: نظرسنجی ها نشون میده که اعتماد عمومی مردم به حکومت کاهش پیدا کرده و ناامیدی نسبت به آینده، مخصوصاً در بین جوانان، در حال افزایشه. این موضوع، خودش رو در پدیده هایی مثل «فرار مغزها» و مهاجرت نخبگان نشون میده.
• فساد سیستماتیک: در کنار همه این ها، بحث «فساد سیستماتیک دولتی» و نهادهای زیرمجموعه حاکمیت، از اصلی ترین انتقادات به نظام اقتصادی و اداری کشوره. بسیاری از کارشناسان اقتصادی، وضعیت فعلی ایران رو به سمت بحرانی شبیه به ونزوئلا می دونن.
• مخالفان و هواداران: در طول این سال ها، گروه های مختلفی به عنوان مخالفان نظام (از سلطنت طلبان تا چپ گرایان) در داخل و خارج از کشور فعالیت کردن. در مقابل، هواداران نظام هم بیشتر از اقشار مذهبی، روستاییان و قشرهای پایین جامعه و همینطور افراد ذی نفع در ساختار قدرت (مثل اعضای سپاه، بسیج و بخش هایی از روحانیت) تشکیل شدن.

جمهوری اسلامی پاکستان

پاکستان یکی از اولین کشورهایی بود که عنوان جمهوری اسلامی رو برای خودش انتخاب کرد. این اتفاق در سال ۱۹۵۶ افتاد، یعنی حتی قبل از اینکه اسلام به طور رسمی دین دولتی توی قانون اساسی ۱۹۷۳ تصویب بشه. در پاکستان، اسلام نقش مهمی توی قوانین و ساختار جامعه داره، اما مدل حکومتی اون با ایران تفاوت های کلیدی داره. مثلاً سیستم ولایت فقیه در پاکستان وجود نداره و نقش ارتش در سیاست این کشور خیلی پررنگ تره.

جمهوری اسلامی موریتانی

موریتانی، کشوری در غرب آفریقا، در سال ۱۹۶۰ بعد از استقلال از فرانسه، خودش رو جمهوری اسلامی نامید. توی موریتانی هم قوانین اسلامی (شریعت) در بخش هایی از قانون گذاری و زندگی اجتماعی نقش داره، اما مثل پاکستان، ساختار سیاسی و میزان دخالت نهادهای دینی در حکومت با ایران فرق می کنه. در موریتانی، رئیس جمهور قدرت بیشتری داره و خبری از نظام ولایت فقیه نیست.

جمهوری های اسلامی سابق

جالبه بدونید که بعضی کشورها هم بودن که مدتی عنوان جمهوری اسلامی رو داشتن و بعد تغییرش دادن.

افغانستان

بعد از سقوط طالبان در سال ۲۰۰۱ و حمله آمریکا به افغانستان، یک دوران جدید برای این کشور شروع شد و نامش شد جمهوری اسلامی افغانستان. توی این دوره، رئیس جمهور با رای مردم انتخاب می شد و قوای سه گانه هم فعال بودن. اما بعد از خروج نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۲۱، طالبان دوباره قدرت رو به دست گرفت و نام کشور رو به امارت اسلامی افغانستان تغییر داد. این نشون میده که حتی توی یک کشور، ممکنه برداشت های متفاوتی از حکومت اسلامی وجود داشته باشه.

گامبیا

یکی دیگه از این نمونه ها، گامبیاست. این کشور آفریقایی در سال ۲۰۱۴ به طور ناگهانی خودش رو جمهوری اسلامی نامید. اما این تغییر زیاد دوام نیاورد و چند سال بعد، دولت جدید دوباره اسم کشور رو به جمهوری گامبیا برگردوند. این ماجرا نشون میده که گاهی اوقات، استفاده از این عنوان بیشتر از اینکه نشون دهنده یک سیستم ثابت باشه، به دلایل سیاسی و داخلی برمی گرده.

مقایسه و تفاوت ها میان الگوهای جمهوری اسلامی

خب، تا اینجا دیدیم که جمهوری اسلامی یک مفهوم ثابت و یکپارچه نیست و توی کشورهای مختلف، شکل های متفاوتی به خودش گرفته. درسته که همشون روی اسلام به عنوان منبع قانون تاکید دارن و جمهوریت رو هم قبول دارن، اما در عمل، تفاوت های اساسی بینشون هست.

اگه بخوایم یه مقایسه کلی انجام بدیم، می تونیم به چند تا نکته مهم اشاره کنیم:

ویژگی/کشور	ایران	پاکستان	موریتانی
سال پذیرش عنوان	۱۹۷۹ (۱۳۵۸)	۱۹۵۶	۱۹۶۰
وجود ولایت فقیه	بله (مطلقه)	خیر	خیر
میزان نفوذ شریعت در قوانین	بسیار زیاد (اصل بر تطابق با فقه جعفری)	زیاد (برخی قوانین بر اساس شریعت)	متوسط تا زیاد
نقش مردم در انتخاب رهبر/رئیس	انتخاب رئیس جمهور با رای مردم، رهبر با مجلس خبرگان (منتخب مردم)	انتخاب رئیس جمهور و نخست وزیر با رای مردم و پارلمان	انتخاب رئیس جمهور با رای مردم
نقش ارتش در سیاست	زیر نظر رهبر، اما دارای نفوذ (به ویژه سپاه)	بسیار پررنگ و تعیین کننده	دارای نقش
نوع دموکراسی	مردم سالاری دینی (با محدودیت های ایدئولوژیک)	پارلمانی (با چالش های دموکراتیک و نقش ارتش)	ریاستی (با چالش های خاص)

همونطور که توی جدول هم می بینید، نقاط اشتراک مثل تاکید بر اسلام به عنوان منبع قانون وجود داره، اما تفاوت ها در میزان اختیارات رهبران، نقش احزاب سیاسی، و درجه دموکراسی توی عمل خیلی زیاده. مثلاً، توی ایران، ولایت فقیه جایگاه ویژه ای داره که توی پاکستان و موریتانی وجود نداره. همینطور نقش نهادهای نظامی مثل سپاه پاسداران توی ایران و ارتش پاکستان، تفاوت های ساختاری مهمی رو ایجاد می کنه.

جمع بندی

در نهایت، فهمیدیم که جمهوری اسلامی یک مفهوم یکتا و ثابت نیست، بلکه یک طیف وسیع از نظام های حکومتی رو در بر می گیره که تلاش می کنن بین جمهوریت (حاکمیت مردم) و اسلامیت (حاکمیت قوانین اسلامی) یک نوع پیوند ایجاد کنن. از مبانی نظری و فقهی این مفهوم شروع کردیم و دیدیم که چطور اندیشمندانی مثل امام خمینی و مرتضی مطهری، پایه های فکری این نظام رو توی ایران بنا نهادن.

بعدش به سراغ نمونه های عملی توی دنیا رفتیم و دیدیم که هر کشور، بسته به تاریخ، فرهنگ و شرایط خاص خودش، تعبیر متفاوتی از جمهوری اسلامی داشته. ایران، پاکستان و موریتانی هر کدوم با مدل های خاص خودشون این عنوان رو به کار بردن و حتی کشورهایی مثل افغانستان و گامبیا هم بودن که برای مدتی این سیستم رو تجربه کردن.

اما چیزی که واضحه، اینه که پیاده سازی این ایده توی عمل، با چالش های بزرگی روبرو بوده. مخصوصاً توی ایران، که مطالعه موردی دقیق تری داشتیم، دیدیم که نظام جمهوری اسلامی در طول عمر خودش با مسائل پیچیده ای مثل ساختار سیاسی خاص (ولایت فقیه و قوای سه گانه)، چالش های اقتصادی (فساد، تورم، تحریم)، مسائل فرهنگی و اجتماعی (سانسور، تغییرات دین داری، آسیب های اجتماعی) و همینطور نقدها و اتهامات جدی در حوزه حقوق بشر و سیاست خارجی دست و پنجه نرم کرده. این پیچیدگی ها نشون میده که جمهوری اسلامی یک راه حل ساده برای اداره جامعه نیست و همواره در حال تحول و مواجهه با مسائل جدید بوده و خواهد بود.